Echo 3 lektur XXX Ndz. Zwykła A
Miłość i zasiłki (Wj 22, 20-26)
Księga Wyjścia opowiada najważniejszą historię potomków Abrahama, któremu Bóg obiecał liczne potomstwo oraz ziemię. Bóg kieruje losami i każde niepomyślne wydarzenie może odwrócić na korzyść ludu, który rodzi się i konstytuuje w drodze przez pustynię. Wyzwolenie z niewoli egipskiej wiedzie przez pustynię, przez przymierze zawarte z Bogiem i wzięcie w posiadanie ziemi obiecanej Abrahamowi.
Wydarzenia te stanowią fundament tożsamości religijno-narodowej oraz najważniejsze doświadczenie obecności Boga pośród Jego ludu. Ponieważ Bóg jest obecny, dlatego Izrael jest świadkiem nadzwyczajnych znaków Bożego działania, doświadcza ratunku z opresji, zarówno ze strony wrogich ludów, jak i w obliczu pragnienia i głodu na pustyni. Rozważany fragment należy do większej całości zatytułowanej przez Biblię Jerozolimską „Kodeks Przymierza” (20, 22 – 23, 33).
Na górze Synaj Mojżesz spotyka Boga i w imieniu całego ludu zawiera przymierze, otrzymując Prawo dla Izraela. Kodeks Przymierza, zważywszy na rozbudowaną część regulującą życie rolniczo-pasterskie ostatecznie jest zredagowany w czasach po zdobyciu ziemi obiecanej. Lud zamieszkał nowe ziemie i potrzebuje zasad, które skodyfikuje jego życie. Izraelici nie są już napływowymi osadnikami, obcymi dla innych, ale są „u siebie” zadomowieni w kraju otrzymanym od Boga. Nie są już przybyszami, a rodzące się społeczeństwo potrzebuje zasad solidarności społecznej. W patriarchalnym społeczeństwie wdowy i sieroty stanowią grupę społeczną najbardziej podatną wszelkim niesprawiedliwościom. Dlatego znajdują szczególną ochronę w Prawie. Jeśli „sierota i wdowa” jako podmiot społecznej troski powracają ponad 20 razy w pismach Starego Testamentu, to w Księdze Powtórzonego Prawa dziesięciokrotnie pojawiają się w triadzie, którą Prawo bierze w opiekę: Przeklęty, kto łamie prawo obcokrajowca, sieroty i wdowy (Pwt 27, 19; por. 14, 29; 16, 11. 14. 17, etc.). W rozważanym tekście dwie kolejne reguły dotyczą relacji pomiędzy zamożnymi i ubogimi. Prawo zabrania pożyczek na procent i domagania się zastawu, którym byłyby rzeczy niezbędne do życia.
Lektura rozważanego tekstu w świetle Ewangelii o największym przykazaniu ukazuje szczególną drogę od miłości Boga jako Jedynego Pana do miłości bliźniego, jako fundamentu obowiązków względem bliźnich. Warto powrócić do listy nakazów, w których pojawia się obowiązek miłości do bliźniego: Kiedy żąć będziecie zboże ziemi waszej, nie będziesz żął aż do samego skraju pola i nie będziesz zbierał kłosów pozostałych na polu. Nie będziesz ogołacał winnicy i nie będziesz zbierał tego, co spadło na ziemię w winnicy. Zostawisz to dla ubogiego i dla przybysza. Ja jestem Pan, Bóg wasz! Nie będziecie kraść, nie będziecie kłamać, nie będziecie oszukiwać jeden drugiego. Nie będziecie przysięgać fałszywie na moje imię. Byłoby to zbezczeszczenie imienia Boga twego. Ja jestem Pan! Nie będziesz uciskał bliźniego, nie będziesz go wyzyskiwał. Zapłata najemnika nie będzie pozostawać w twoim domu przez noc aż do poranka. Nie będziesz złorzeczył głuchemu. Nie będziesz kładł przeszkody przed niewidomym, ale będziesz się bał Boga twego. Ja jestem Pan! Nie będziecie wydawać niesprawiedliwych wyroków. Nie będziesz stronniczym na korzyść ubogiego, ani nie będziesz miał względów dla bogatego. Sprawiedliwie będziesz sądził bliźniego. Nie będziesz szerzył oszczerstw między krewnymi, nie będziesz czyhał na życie bliźniego. Ja jestem Pan! Nie będziesz żywił w sercu nienawiści do brata. Będziesz upominał bliźniego, aby nie zaciągnąć winy z jego powodu. Nie będziesz szukał pomsty, nie będziesz żywił urazy do synów twego ludu, ale będziesz miłował bliźniego jak siebie samego. Ja jestem Pan! (…) Przybysza, który się osiedlił wśród was, będziecie uważać za obywatela. Będziesz go miłował jak siebie samego, bo i wy byliście przybyszami w ziemi egipskiej. Ja jestem Pan, Bóg wasz! (Kpł 19, 9-18. 34).
Długa lista zakazów rozpoczynających się od Nie będziesz … uświadamia, że to nie Jezus „wynalazł” miłość jako fundament relacji społeczno-religijnych, lecz On tylko poprzez swoją Paschę umożliwił to, co było znane wszystkim żydom, ale niemożliwe do wykonania. Dzięki Chrystusowi wykonalnym staje się to, co z racji bezsilności człowieka ukrywane było pod płaszczem hipokryzji. Jezus uzdalnia człowieka, by nie gnębił i nie uciskał przybysza, nie krzywdził sieroty i wdowy, nie pożyczał dla zysku, nie domagał się ludzkiego życia jako zastawu dla udzielonej pożyczki (por. Pwt 24, 6). Nie musimy jednak krytykować starotestamentalnych czasów za ich niezdolność dopełnienia nakazu miłości Boga i bliźniego. Nasza post-chrześcijańska epoka nie tylko na Zachodzie, ale także w Polsce, w podobny sposób nie radzi sobie z wezwaniem do miłowania bliźniego. Dlaczego? Wydaje się, że odpowiedź jest oczywista. Z listy priorytetów ludzkiego życia została skreślona miłość do Boga. „Nowoczesny” człowiek nie zawraca sobie głowy w jaki sposób dotyczy go krzyż Chrystusa i Jego zwycięstwo nad grzechem i śmiercią. A bez Chrystusa nie da się kochać ani Boga, ani bliźniego.
Nowoczesny, a może już po-nowoczesny człowiek, obywatel świata, nie potrafi się przyznać, że nie jest zdolny do miłości. Dlatego nieustannie Wielkie Komisje i Ważne Urzędy produkują tony dokumentów nakazująco-wyjaśniających, rzekomo w trosce o równość, braterstwo, sprawiedliwość społeczną, czyli kto i za czyje pieniądze winien zajmować się osobami w potrzebie. Ale ponieważ diabeł nie ma w sobie nic oryginalnego, a jedynie małpuje Pana Boga, dlatego mesjańskie obwieszczenie zbawienia: Duch Pański spoczywa na Mnie, ponieważ Mnie namaścił i posłał Mnie, abym ubogim niósł dobrą nowinę, więźniom głosił wolność, a niewidomym przejrzenie; abym uciśnionych odsyłał wolnymi, abym obwoływał rok łaski Pana (Łk 4, 18-19) – przerobił na Deklarację Praw Człowieka i Obywatela (czyli gilotynę), na Manifest Komunistyczny (czyli gułagi, terror, więzienia i prześladowania) lub też na prawo do samostanowienia narodów (Międzynarodowy Pakt Praw Obywatelskich i Politycznych), czyli masakry etniczne i religijne. Diabeł prowokuje samozwańczych szefów uznających samych siebie za współczesnych mesjaszów, których trzeba hojnie opłacać z publicznych kas. Diabeł także otwiera więzienia, ale nie uciśnionym, lecz kryminalistom, aby dalej mogli kraść, zabijać i niszczyć, etc., etc. Diabeł nie potrafi kochać, więc jego interpretacja miłości bliźniego rodzi egoistyczno-narcystyczny spektakl, w którym wielcy tego świata troszczą się nie o biednych, ale o swój wizerunek medialny.
Jan Apostoł sformułował najdonioślejszą definicję Boga: Bóg jest miłością (1J 4, 8. 16). Z tego stwierdzenia wynika niemożność oddzielenia miłości, np. do cudzoziemca, sieroty i wdowy, od jej Autora. Bez Boga nie ma bowiem miłości. A bez miłości wolność, miłosierdzie, prawo, sprawiedliwość stają się pustymi deklaracjami. Kiedy człowiek jest przekonany, że to on jest jedynym autorem dobra, prawdy, piękna, sprawiedliwości, pokoju, postępu, to diabeł staje się ich oficjalnym interpretatorem. Dlatego najmocniejszym fundamentem kierowania się zasadą miłości do bliźniego, odrzucenia przemocy i wykorzystywania słabości brata jest autorytet Boga: Ja jestem Pan! Ten zwrot, który powraca w Starym Testamencie blisko 150 razy, znajduje swoje dopełnienie w wyznaniu wiary, które poprzedza przykazanie miłości Boga: Słuchaj, Izraelu, Pan jest naszym Bogiem - Pan jedynie (Pwt 6,4). Bez takiej wiary złudzeniem pozostanie miłość, sprawiedliwość społeczna, działalność charytatywna, które zamiast podnosić człowieka z jego biedy będą go upokarzać interesownością i klientyzmem.
Na co czekasz? (1Tes 1, 5c-10)
Wiara Tesaloniczan jest owocem przyjęcia słowa Bożego. Paweł wyraźnie zaznacza, że dokonało się to pośród ucisków, które łatwo możemy sobie wyobrazić, znając kontekst prześladowań chrześcijan w pierwszym wieku. Wystarczy przypomnieć sobie działania Szawła i świadectwo Listu do Hebrajczyków: Przypomnijcie sobie dawniejsze dni, kiedyście to po oświeceniu wytrzymali wielką nawałę cierpień, już to będąc wystawieni publicznie na szyderstwa i prześladowania, już to stawszy się uczestnikami tych, którzy takie udręki znosili. Albowiem współcierpieliście z uwięzionymi, z radością przyjęliście rabunek waszego mienia, wiedząc, że sami posiadacie majętność lepszą i trwającą. To wszystko Tesaloniczanie przeżywali „z radością Ducha Świętego”, a punktem centralnym ich wiary było porzucenie idolatrii, aby służyć Bogu i oczekiwać na powrót Chrystusa. Był to autentyczny proces nawrócenia, przemiana sposobu myślenia i całej mentalności. Dopiero wówczas swój najgłębszy sens porzucenie pogańskich świątyń z kamiennymi czy złoconymi bożkami na rzecz Eucharystii w braterskiej wspólnocie.
Poganin czci idole, bowiem one pozwalają mu nieustannie stawiać samego siebie w centrum życia. Idol jest potrzebny, aby człowiek mógł utwierdzać się w przekonaniu, że wszystko winno kręcić się wokół niego. Dlatego porzucenie pogańskich kultów i zastąpienie ich nowym, chrześcijańskim kultem nie można jeszcze nazwać nawróceniem. Można bowiem gorliwie przychodzić na Mszę z iście pogańskim nastawieniem na siebie i swoje potrzeby. Dlatego Paweł podkreśla, że porzucenie bożków jest związane ze służbą żywemu Bogu i oczekiwaniem na Jego Syna, co Ewangelia Jana nazywa oddawaniem Bogu czci w Duchu i Prawdzie. Stan oczekiwania jako owoc nawrócenia, jest niezmiernie ważny. Oczekuję, bo mi czegoś brak, bo czegoś mi nie dostaje. Ten nieustanny chrześcijański brak doskonale wyraża Apostoł Narodów, kiedy pisze Koryntianom: pragnę odejść, a być z Chrystusem, bo to o wiele lepsze. Chrześcijański kult nie jest zabieganiem o zaspokojenie naszych potrzeb, o realizację naszych planów, o szczęście i pomyślność w tym życiu, ale jest wkraczaniem w przestrzeń spotkania z Tym, na którego oczekujemy. Dlatego w liturgii przeżywamy nieustanne „już i jeszcze nie”. Już spotykam Jezusa, już doświadczam Jego miłosierdzia, ale ciągle pozostaje przestrzeń niespełnienia, a serce powraca do „przyjemności” grzechu, wspomina i pragnie przeżywać swoje życie w ziemskim bezpieczeństwie, spełnieniu i dobrobycie, w atmosferze uznania i szacunku ludzi, a jeśli tego nie może otrzymać powraca do rywalizacji i przemocy, aby zyskać namiastkę spełnienia.
W oczekiwaniu na Chrystusa jednym z owoców prawdziwie chrześcijańskiego kultu jest łaska znoszenia prześladowań z radością Ducha Świętego. Jednak w świecie, który nieustannie ucieka przed cierpieniem, także tym koniecznym, jak trud pracy i bóle rodzenia, trudno doszukiwać się podziwu dla znoszenia prześladowań za wiarę. Dlatego większe jest medialne „współczucie” dla zagrożonego gatunku rybek niż dla tysięcy prześladowanych chrześcijan. Także my sami nie dostrzegamy znaczenia trudności i prześladowań w wyznawaniu wiary. Zarówno trudności zewnętrznych, jak kpina, lekceważenie, poczucie wykluczenia, jak i tych wewnętrznych, o wiele trudniejszych do zaakceptowania, które atakują naszą więź z Bogiem. Wobec cierpienia, którego nie da się uniknąć, świat proponuje narkotyk zabawy, rozrywki, zapomnienia lub dosłowne narkotyki w różnych formach i postaciach. Niestety, zbyt często nasza wizja wiary przypomina taki „duchowy narkotyk”: uciec, zapomnieć, żeby nie bolało. Jednak nie da się uciec od siebie, od zgorszenia własnym grzechem i słabością, od wyrzucania sobie popełnionych błędów, od rodzących się w sercu wątpliwości, kiedy głupota i zło triumfują. Dlatego w obliczu wewnętrznych ataków przeciw wierze, które Benedykt XVI nazywa „ostateczną agresją nieprzyjaciela”, muszę powracać do pytania, czy rzeczywiście porzuciłem bałwochwalcze wierzenia świata i oczekuję na Jezusa, służąc żywemu Bogu?
Czy potrafisz kochać? (Mt 22, 34-40)
Hipokryci, z którymi Jezus prowadzi nieustanne zmaganie o to, czym jest wiara i jak należy czcić Ojca, doskonale znają odpowiedź na pytanie o fundament Prawa. Jedyni adresaci Jezusowych przekleństw potrafią doskonale wyrecytować najważniejsze przykazanie. Gdzie jest więc problem? Zupełnie jak w dzisiejszych czasach. Wszyscy mówią o miłości, trosce o innych, wrażliwości na potrzeby i cierpienia drugiego, ale nikt nie chce tego realizować. Wymyślamy tysiące sposobów „kochania”. Nakazujemy dostrzeganie miłości w dziecięcym egoizmie, w nastoletnich fascynacjach, w szukaniu nowych doświadczeń, w homoseksualnych związkach, w zranieniach sprawiających niezdolność do nawiązania relacji. Rozwód staje się wyrazem prawa do miłości, zdrada małżeńska jest dowodem poszukiwania prawdziwej miłości, rozwiązłość seksualna dowodzi miłości niczym nieskrępowanej, wolne związki to znak pragnienia i dojrzewania do miłości. Kompletne nieporozumienie. Gdzie w tym wszystkim jest deklarowana miłość?
Moim celem nie jest jakiekolwiek potępianie, ale pragnę byśmy sobie uświadomili, jak bardzo świat, w którym żyjemy nie rozumie tego, czym jest miłość. Dlatego idąc śladem Jezusa możemy śmiało nazywać hipokrytami wszystkich współczesnych piewców „wielorakich form miłości”. „Biada wam, obłudnicy …” – wołał Jezus. A co my powiem do nas samych? Uwiedzieni medialnymi obrazami miłości zmuszamy wszystkich wokoło do tego, aby spełniali nasze oczekiwania, a kiedy tego nie czynią nazywamy ich egoistami. Tylko nigdy nie stawiamy sobie pytania o to, co ja czynię dla tych wszystkich „egoistów”, z którymi dzielę codzienne życie albo nawet nazywam ich przyjaciółmi? Oczywiście brak tego pytania wynika z naszego wewnętrznego założenia, że „ja ich przecież kocham, tyle dla nich robię, tak się poświęcam”. Biada nam, obłudnikom, znawcom praw i obowiązków!
Faryzejska znajomość Prawa oraz przekonanie o wcielaniu go w życie, znajduje swe ukoronowanie w zastawianiu pułapki na Jezusa przy pomocy … przykazania miłości. Wielokrotnie odnoszę wrażenie, że dla wielu czytelników Ewangelii dwa pozostałe podchwytliwe pytania zadane Jezusowi, czyli pytanie o płacenie podatków Cezarowi i o nierozerwalność małżeństwa, są bardziej przewrotne. Ale nie. Szczyt hipokryzji jest właśnie w tym, z pozoru „najdelikatniejszym” pytaniu. Obłudnicy używają wiedzy o przykazaniu miłości, aby niszczyć. Czy nie brzmi to znajomo? „Zabrania się zabraniać”. „Nie ma tolerancji dla wrogów tolerancji”. „Jesteś egoistą, nigdy o mnie nie myślisz”. etc. Wmówiono nam, że miłość jest prawem człowieka. „Każdy ma prawo do miłości”, oznacza, że może egoistycznie wybierać to, co aktualnie mu się podoba, a odrzucać to, co się znudziło. Czy rzeczywiście nie dotyczy nas faryzejska przewrotność?
Miłość do Boga chroni przed idolatryczną miłością siebie czy też bliźniego. Ani własne dziecko, ani współmałżonek, ani też mamusia nie mogą zajmować pierwszego miejsca w naszym życiu. I to właśnie przykazanie miłości Boga chroni przed ślepą idolatrią, którą bezwiednie nazywamy „miłością”. Miłość bliźniego z kolei jest papierkiem lakmusowym naszej miłości do Boga. Na co się zda faryzejskie przekonanie o pobożności i wierności Bogu oraz czemu służy wiedza o najważniejszym przykazaniu, jeśli nie ma w tym miłości bliźniego? Jeśliby ktoś mówił: «Miłuję Boga», a brata swego nienawidził, jest kłamcą, albowiem kto nie miłuje brata swego, którego widzi, nie może miłować Boga, którego nie widzi. Takie zaś mamy od Niego przykazanie, aby ten, kto miłuje Boga, miłował też i brata swego – naucza Jan Ewangelista. Przypowieść o dobrym Samarytaninie przekształca pytanie o to, kto jest moim bliźnim w pytanie o to, dla kogo ja okazuję się bliźnim. Tak postawione wyprowadza nas z iluzji „kochania Pana Jezusa”. Jakże często deklaracje miłości do Boga są przykrywką zranień w relacjach do drugiego człowieka bądź znakiem niezdolności do tworzenia dojrzałych relacji rodzinnych, przyjacielskich, koleżeńskich czy sąsiedzkich.
Chyba najtrudniejszym wymiarem przykazania miłości jest połączenie miłości siebie samego i miłości bliźniego. Dla Boga miłość samego siebie ma być odwzorowana w miłości do bliźniego. Ale jak afektywny kaleka, człowiek, który nie akceptuje siebie, swojego ciała, swego wyglądu i sprawności, swojej emocjonalności, który nigdy nie rozpoznał swoich talentów i żyje wieczną zazdrością o to, co potrafią, czy też jacy są inni, może kochać bliźniego, jak siebie samego? Jego relacja do bliźnich oscyluje pomiędzy zazdrosnym podziwem, nienawiścią i rywalizacją. Przebiega od egoistycznego zamknięcia się w swoim cierpieniu i samotności w poczuciu, że nikt go nie rozumie i nie może zrozumieć, aż do ekshibicjonizmu duchowego, w którym uzewnętrznianie negatywnych postaw i odczuć służy tworzeniu złudzenia znajomości i akceptacji siebie. Wspólnota Miłości Ukrzyżowanej próbuje wyśpiewać problem miłości do siebie takimi słowami: „Jestem kochany... z moim grzechem, jestem kochany z mą słabością. Za darmo ukochał mnie Pan, umarł za mnie i zmartwychwstał, abym żył”.
Największe przykazanie nie jest w ustach Jezusa „największym i pierwszym obowiązkiem”. To jest największa i pierwsza obietnica, która spełnia się w naszym życiu poprzez wiarę. Miłość Boga całym sobą, swoimi siłami fizycznymi i psychicznymi, uczuciami i dobrami materialnymi jest odpowiedzią na doświadczenie miłości Boga. On pierwszy nas umiłował. Jan jest konsekwentny w swoim nauczaniu: W tym przejawia się miłość, że nie my umiłowaliśmy Boga, ale że On sam nas umiłował i posłał Syna swojego jako ofiarę przebłagalną za nasze grzechy. (…) My miłujemy Boga, ponieważ Bóg sam pierwszy nas umiłował. Czy rzeczywiście wierzymy, że będziemy mogli miłować Boga, siebie i bliźniego, przyjmując jako dar Jego miłość do nas? Do tego potrzeba z jednej strony doświadczenia i świadomości swojego „niemiłowania”, swojego grzechu i słabości, a z drugiej strony pragnienia oparcia się na Bogu, na Jego łasce, bowiem to On daje mi doświadczenie darmowej, niczym niezasłużonej przez mnie miłości. „Kochać, to dać wszystko. Kochać, to dać samego siebie” - napisała Teresa od Dzieciątka Jezus.
ks. Maciej Warowny


